Bashkimi Kombëtar

Meghithatë në luftrat e kreshnikëve në duelet e tyre të shumta këngëtari popullor pa një heroizëm të rrallë vigajsh që s'u bie gjë për ballë ,për ç'gjë çdo kundërshtar i tyre pëson nga ata në mënyrë katastrofale .Kur kemi të bëjmë me luftrat e kreshnikëve të cilat zhvillohen kryesisht në bejlegje kolektive apo individuale ,por pa përpjestime të gjera e frontale ,gjeniu ynë është mjaft real ,sepse ai pos fitoreve sheh edhe pësimet dhe disfatat humbjet edhe të kreshnikëve tanë nga kundërshtarët e tyre .Pra ata bien në duar të kundërshtarëve të cilët i fusin në burgje-zindane dhe ua venë prangat në këmbë e në duar i mbajnë vite me radhë në burgje i lidhin me vargonj qenësh e i fyejnë dhe nënqmojnë në mënyrën më brutale ;
-Janë xanë rob dy agët ma të mire
janë xanë rob Muji me Halilin .

Megjithatë ,kreshnikët tanë prapseprapë ia dalin në krye të korrin fitore ta mposhtin armikun ,ta presin ,rrëmbejnë vajzat egratë e bukura dhe t'ia bëjnë mall e kulla shkrumb e hi,e në fund të bëjnë dasma edhe nga tri javë .
Luftrat e kreshnikëve tanë gjithëherë jan♪7 të rrepta e të përgjakshme pasi ata luftojnë me palën kundërshtare që disponon force përpjesëtimisht të ngjashme dhe të barabartë sepse edhe rivalët janë trima e të zhdërvjellët ,të shpejtë e të stërvitur për luftëra të ashpëra , Në raste të shpeshta ata janë edhe të zhvilluar fizikisht si kreshnikët tanë ,Dhe ky pasqyrim real ia shton edhe më tepër vlerën guximit ,trimërisë dhe e heroizmit të kreshnikëve shqiptarë .Ndërkaq hetojmë një hiperbolizim bukur të theksuar në të përshkruarit e fuqisë fizike të këtyre trimave të rrallë Ata si i parafytyron legjenda jonë në prozë ;
''Kanë një krahror 18 pëllëmbësh ,dy sy si dy grykë kazanash,e kanë ''opangën''sa me fjetë një njeri në të ,çibukun sa me i vu një kaci prush sipri dhe asnjë gacë të mos bjerë për dhe ,ata hanë nga një dash në vaktit ,pijnë verë me bucela kafe me filghana 20 okësh ''
Pa dyshim një fuqi e tillë fizike me përpjestime fantastike sipas botkuptimit popullor duhet të imponoj edhe në duelet luftarake .
Pos fuqisë fizike të idealizuar ata disponojnë edhe me një intelegjencë të hollë e të natyrshme dhe janë të sprovuar mirë me mjeshtrinë e bejlegjeve ,gjë që u ndihmon të korrin fitore edhe në situata shumë të vështira dhe të dalin faqebardhë . Madje ata në raste nevoje dinë të përdorinë edhe dredhinë më perfide për ta mashtruar armikun .Kreshnikët intelegjent e të zhdërvjelltë dinë t'u futen kundërshtarve në kulla e konaqe duke u maskuar me rroba magjarre ose bullgare dhe hyjnë e rrijnë me të dashurat e tyre të cilat u ndihmojnë shumë në këto raste ;
Rrusha djalit i ka lakmue
nji tradhti e ka menue .
Tanusha e Krajlit të Mores e hedh të ëmën nga kati i gjashtë pse do ta tradhtoj Ali Bajraktarin e skena të shumta e të ngjashme .
Bota mitologjike luan një rol shumë aktiv në të gjitha ndërmarrjet e rrezikëshme të kreshnikëve shqiptar ,sidomos zanat dhe orët e malit janë gjithmonë pranë tyre dhe u ndihmojnë në momentet më të vështira ,ua tregojnë atyre shtigjet më të përshtatshme për t'iu afruar kundërshtarit ,ua tregojnë ditët me fat ,kur ata mund të luftojnë dhe ta mundin kundërshtarin .Po kështu ua tregojnë edhe ditët e fatkobit dhe i këshillojnë që të mos nisen në bejlegje .Muji ,kryekreshniku i Jutbinës është vëllazëruar me zanat dhe orët prandaj ato e përcjellin gjithmonë dhe i gjinden pranë në situatat kritike përcjellin fatin e tij dhe kreshnikëve të tjerë dhe i shpëtojnë nga rreziqet .

Mujit ,Halilit e kreshnikëve të tjerë ,pos kësaj në ndërmarrjet e tyre u ndihmon e tërë natyra .Bota shkrihet e bie në përroje për tri ditë e netë ,pasi Hlili kishte ndarë mendjen të nisej për ta marrë Tanushën e Krajlit ,hëna ,dielli dhe orët e zanave e marrin atë me ndore;

Po thotë dielli ;-A ndorja e eme !
Ka thanë hana ;-A ndorja e eme !
Kanë thanë orët ;-A ndorja e jonë!
Sa t'bajë dritë ,ka ndoren dielli,
t'errmen natë ,ka ndorën hana ,
armët e brezit ja rue zana!

Zogjët ia çojnëMujit lajmin në momentin kur Krajli po përgatitej ta presë Halilin .Zana i prin kalit të Lule Frangut ,kur u lidh me kusht të rëndë me Ago Turkun që të kalojë për një ditë Shkodër-Vlorë dhe kjo ndihmë i jipet atij pikërisht pse ishte i martuar me mbesën e Mujit .Kuajt gjithëherë kanë parandjenjën e fatkeqësisë që mund t'i gjejë kreshnikët në ndonjë ndermarrje luftarake .Ata kanë bukur shumë veti njerzore dhe janë shokët më të mirë të kreshnikëve në duelet luftarake.Në bejlegje ata e dinë rolin e tyre ,bien në gjunj në mënyrë që muzdrakët e topuzët e kundërshtarit të fluturojnë mbi kokat e kreshnikëve ,ose veprojnë si rrufeja ,kur trimi ynë sulmon kundërshtarin dhe kur ai sulmohet nga shumë armiq përnjëherë kali i ndihmon duke i mbytur me shkelma sa e sa prej tyre .
Kreshnikët tanë marrin më së shpeshti iniciativën e bejlegjeve luftarake dhe gjithmonë luftojnë kundër krajlave ,kapidanëve e harambashave e asnjëherë kundër popullit të rëndomtë .Përkundrazi nga shtresat e popullit të anës kundërshtare e ndonjëherë edhe ndonjë harambashi ata kanë''pobratima'',kumbarë e dashamirë të cilët u ndihmojnë që t'i befasojnë kundërshtarët duke u treguar kullat ,shtigjet e lehtësisë e tjera për ti sulmuar ata ;
Gjogu t'çon te Vuke Harambashi
probatin Vukën e kam pasë .
i thotë Muji Halilit kur niset në aventurën e tij për ta rrëmbyer Tanushën në ''Martesa e Halilit '' .Po kështu në këngën e Deli Mehmet Agës ,Mara bashkëvendase e krajlit ,të cilës Mehmeti i kishte ndihmuar dikur në hallet e jetës ,të mirat ja kthen me të mirë duke e mbajtur në konak dhe duke e udhëzuar si ta vrasë krajlin më lehtë.
Sidoqoftë fantazia popullore që ushqen një simpati të jashtzakonshme ndaj këtyre kreshnikëve gjithnjë e pasqyron madhësinë e tyre me një idealizëm të rralë kur na thotë se kreshnikët me zërin e lartë e me hapin e rëndë shkulin lisa me rrënjë ,bëjnë që të dridhet toka nën këmbët e tyre e mandej ata edhe fluturojnë me kuajt e tyre prej bjeshke në bjeshkë ,kalojnë lumenjë e dete;
E ka ba një piskamë të madhe
janë shemë kullat der' n'themel
e ta trandun deti me hi mbrendë
kanë gjimue malet ,si për mot t'lig.
Kreshnikët në duelet e tyre me kundërshtarët ,që nganjëherë janë të shumtë vrasin me qindra njerëz, ndonëse vriten edhe vetë dhe përsëri ngjallen ,martohen nga disa herë duke marrë vajzat më të bukura të krajlive .

Kreshnikët tanë sipas pjesës më të madhe të këngëve ,rapsodive ,janë 30 agë të Jutbinës ndonëse ndonjëherë përmenden edhe300 si p.sh ''Halili merr gjakun e Mujit ''në të cilin hasim këtë skenë;
Pluhun i madh ,si re ,tek asht pshtjellue
kah m'jan nisë sot 300 agallarë.
Megjithatë ndër këto rapsodi përmenden vetëm emrat e disa prej tyre .Sigurisht ndodh kësisoj pse gjeniu ynë popullor di ti dalloj ata që bëjnë vepra më të mëdha ,që bien më shumë në sy .Prandaj në këtë cikël këngësh vallen e tërheqin Gjeto Basho Muji me të vëllanë Halilin ,të cilët gjithmonë qëndrojnë në krye të një çete kreshnikësh dhe e udhëheqin atë në mnënyrë shembullore .Ndonjëherë shfaqet edhe ndonjë çetë e udhëhequr nga Dizdar Osman Aga por natyrisht kjo është më e dobët se e para pasi ajo edhe formohet herë pas here ,kur në mes të kreshnikëve lind ndonjë zënkë për shkak të xhelozisë pse Muji për sukseset e kreshnikëve ia le gajretin vetes . Megjithatë kjo çetë nuk i ka veqoritë e çetës së Mujit prandaj edhe pëson disfata dhe shkatrrohet në mënyrë të natyrshme .
Gjeto Basho Mujin ,sipas këngëve kreshnike ,rapsodi ynë e pasqyroi si një hero të rrallë ,një kreshnik shumë të mençur ,të matur ,të fortë të paisur me një trimëri e guxim të pashoq ,me cilësi të një strategu të rrallë ndër bejlegje .Ai me këto cilësi edhe arriti famën ndër më të mëdhatë e kohës ,jo vetëm në mesin e agëve të Jutbinës por edhe tek kundërshtarët ,të cilët dinë ta respektojnë guximin trimërinë e maturinë e tij ,sepse ai edhe di ta falë kundërshtarin kur t'i bie në dorë ose kur e ze në gjumë .Pra në raste të tilla Muji nuk e çart as kundërshtarin më të madh ,pse për të një gjest i tillë është paburrëri .Pikërisht për këtë shkak Muji e qorton disa herë Halilin ,i cili është më gjaknxehtë duke e këshilluar ;
Lufto të gjallët se të dekunit s'kanë ç'bajnë
si kanun na kanë lanë të parët.
Halili përkundër Mujit ndonëse janë vëllezër është parafytyruar si një tip i kundërt me të .Vërtet ai simbolizon bukurinë e rrallë të mashkullit dhe si i tillë shumë i lakmueshëm për vajzat e krajlave .Ai është jo vetëm guximtar i hatashëm por edhe tepër i rrëmbyeshëm .Ky kreshnik nuk i matë shumë veprimet e veta dhe gjithmonë është i gatshëm të futet nëpër duele pa menduar mirë se si do të përfundojë.Kështu ai është pasqyruar si një aventurist i përsosur i kohës së vet i cili ja del që me rroba femrash te hyj ndër 300 vashat e krajlisë në shatorrin e Tanushës së bukur ,tri vjet jeton ne pallatin e krajlit të Miskovit e të Talirit vetëm t'i shoh vajzat e tyre madje vret edhe harapin a ndonjë zullumqar tjetër ,që u kish rënë krajlive në qafë ,e në fund ua merr me miqësi vajzat

Djemtë e Mujit ,Omeri prej Mujit, shtatë Omerat ,Zymberi simbolizojnë tipin e të riut guximtar ,i cili ka trashëguar shumë veqori të të jati ,që ndonëse i ri shpeshherë futet nëpër bejlegje dhe fiton .Ai nxjerr të jatin ,xhaxhanë dhe kreshnikët e tjerë nga burgjet e krajlave ,harambashave ,kapitanëve ,të Ganiqe Galinit por edhe vritet tepër i ri zakonisht në moshën 7 vjeqare .Arnaut Osmani njëra ndër fytyrat më simpatike të kësaj plejade kreshnikësh ,trimash është parafytyruar si simbol i qëndresës heroike ,i stoicizmit të paparë ndonjëherë ndaj të gjitha provave të tërbuara që i bën krajli në të kur ai shtiret si i vdekur duke u përpjekur t'i shpëtoj tmerrit që ushtronte krajli në të e në shokët e tij të cilët i mbajti më se 7 vjet në burg ;
I ka mbledhë nandë gjarpij shullani ,
në gjoks gjarpijt trimit ja ka vu
se sa fort gjarpnat e kanë qokatë
gjallë ish kan,për t'gjallë s'ndie.
[Arnaut Osmani ]
Dizdar Osman Aga ,njëri ndër kreshnikët e dalluar përfaqëson njeriun e tipit ziliçar ,karrieristin që u ka smirë gjithherë të tjerëve dhe është i prirur të përgojoj kreshnikët e tjerë t'i përçajë dhe të formojë çeta të reja përkundër asaj të Mujit .Në të pasqyruarit e një tipi të këtillë në mesin e kreshnikëve ,këngëtari ynë është realist ,pikërisht pse ndër ta sheh të mirat e të metat e tyre ,harnoninë e idilën jetësore ,por edhe ngatrresat e disharmonitë ashtu siq është jeta e tyre e vërtetë .
u këndua për fytyra të tjera të cilat me veprimet e tyre tërhoqën vërejtjen e gjeniut tonë popullor që t'i kujtoj me nderim .Të tillë janë Ali Bajraktari ,Hysen Krapushniku ,Deli Mehmet Aga .Ky i fundit është fytyrë mjaft interesante ,sepse sa ishte i pasur pat shumë miq e kumbarë ,ndërsa pasi humbi pasurinë e ra poshtë ekonomikisht e harruan të gjithë ''dashamirët'' ,ia kthyen shpinën e disa madje e gjuanin prapa me ''gur e shkërbaça''me ç'gjë këngëtari reflektoi mirë kontradiktat e jetës ,realitetin e idhtë jetsor .I njohur është edhe plaku Basho Jona i cili gëzon autoritet të madh ndër kreshnik♪7 sepse ai me këshillat e tij të urta ia del në krye t'i afroj agallarët e Jutbinës edhe atëherë kur ishin në ngatrresë.I tillë ishte edhe Butaline Tali i cili gjithashtu i rri Mujit te këmbët sa herë që ai ndërmerr ndonjë aksion të rëndësishëm .Edhe fytyrat e Ramë Bajraktarit ,Musa Qesexhiut Shaban Evimadhit dhe ajo e Lule Frangut zënë vende të merituara në ciklin e rapsodive tona .

Origjina e kreshnikëve tanë dhe koha e ekzistimit të tyre janë ndër çështjet kyqe ,që ndonëse u bënë shumë përpjekje të zbërthehen edhe sot e kësaj dite ngelën enigmatike .Vërtet duke u mbështetur në këngët e këtij cikli mund të jepet njëfarë sqarimi përkitazi me prejardhjen e kreshnikëve .Pra sipas tyre Muji në fillim na paska qenë një bari lopësh i goditur te një zotëri dhe kur e do fati njëherë i paskan hubur lopët dhe ai duke i kërkuar rrëzë një shkëmbi dëgjon dy fëmijë duke qajtur ,u afrohet djapave dhe i përkund e i pajton foshnjet që ishin të zanave të malit .Ato më vonë vinë dhe zhvillojnë me Mujin kësi dialogu ;
Zana jemi ,Mujo tuj shetitë
tuj u sjell na njerzëve me u ndihmue
[Fuqia e Mujit],
gjë që në njëfarë dore na flet se këto qenie mitologjike kanë qenë mirëbërëse të njeriut .Prandaj po ato edhe Mujit ia shpërblejnë mirësinë;
A don forcë ,Mujo me qindrue ?
A don luftë,Mujo me luftue?
A don gja ,Mujo ,a don mall?
Lyp shka t'duesh !-Mujës i kanë thanë .
dhe bariu i pa të keq ,lyp atë për çka kishte më së shumti nevojë momentalisht pa ndonjë vetëdije se dikur me anë të asaj që do t'i falnin zanat ,do të fitoj edhe famë tërrallë pra;
-Shpesh po më ngucin çobanija ,
shumë inat çobajt si ma kan
paj me forcë me ja u kalue unë due .
Zanat i japin Mujit tambëlgjini gjersa ai fiton një fuqi fantastike dhe ç'prej atëherë Muji u bë edhe ''probatin'' me zanat që do ta shoqërojnë tërë jetën .Po këto këngë na mësojnë se edhe 30 agallarët e Jutbinës paskan qenë fëmijë jetima dhe se ata i mblodhi Muji dhe u mësoi mjeshtrinë ushtarake ,i ushtroi për çetim ,njëherë në gjah e më vonë i futi edhe ndër luftëra dhe i bëri trima të dalluar .Këta kreshnikë sipas këngëve kanë edhe lidhje farefisnije ,së paku pjesa më e mirë e tyre sepse;
Le konakun ,Mujë ,qe s'po ta fikin
ma zi fisin Mujë po na koritin
prandaj Halili i ri nuk pranon të marr nuse kurrsesi vajzat e Jutbinës pasi ato i duken si motra
.Qështja e kohës së ekzistimit të këtyre kreshnikëve është edhe më komplekse ,sepse këngët legjendare lidhur me këtë nuk na bëjnë të mundur të japim ndonjë mendim të sigurtë e te dhëna historike përkitazi me këtë nuk kemi .
Në historinë e letërsisë shqipe gjejmë një tjetër hipotezë ''Nga brendia e tyre dhe botkuptimi shoqëror nga mjetet artistike që përdorin këngët paraqiten si krijime të lashta dhe duket se trajtojnë ngjarje të periudhës së kapërcimit nga shoqëria fisnore në rendin feudal shtetror .Feudalizmi në Shqipëri duke filluar e pakta me shtetin e Arbërit ,u zhvillua në shekXIII-XV...është karakteristik fakti se këngët e kreshnikëve dëgjohen kryesishtë në malësinë e veriut ,të cilat gjer në ditët tona kanë ruajtur tiparet e shoqërive fisnore .Pra këngët ka të ngjarë të jenë krijuar brenda shekujve XII-XV dhe të lidhen me përpjekjet për t'i shpëtuar depërtimit feudal....''

Një pjesë e këngëve të kreshnikëve bën shpesh aludim në luftërat për kullosa .Kërkimi i kullosave i ka bërë bashkësitë fshatare të lëvizin prej vendit në vend .Shkrimtari bizantin Jan Kantakuzin flet për lëvizje të mëdha fshatarësh në viset e Thesalisë dhe të Epirit duke i paraqitur ata si njerëz që nuk njohin pushtet dhe që janë në luftë me feudalët e viseve ku vendosen .Kërkesa e kullosave dimërore i detyronte fshatarët të zbresin në fushë dhe të ndeshen këtu me feudalët .Lufta që ndizej ,zgjerohej ,feudalët i ndiqnin fshatarët gjer në bazat e tyre të malësive .Shpesh një shumicë e madhe malësorësh zbritën nëpër fusha kundër dëshirës së feudalëve dhe qeveritarëve të vendit .Ata bashkë me bagëtinë e tyre u shtynë gjer në dyert e Raguzës e në brrylin e Danubit .Në një letër që i dërgoi Venedikut .Balsha i IIIankohet se banorët e malësive nuk po i binden ,po duan të rrojnë''sipas mënyrës së vjetër''Eshtë tashma terreni ku zhvillohen ngjarjet e ciklit të Mujit e të Halilit me shokë dhe të një shumice këngësh të kreshnikeve.''
Dhe njëmend nëse vështrojmë ambientin nëtë cilin jetojnë e veprojnë kreshnikët ,do të na bjerë në sy se ai është blegtoral.Muji ishte bari lopësh Halili dhe Omeri i ruajnë delet e shtjerrat .Kreshnikët janë të veshur me tirq dhe tërë veshmbathjen e malësorëve tanë ;
Po i shkund tirqit ,po i mbërthen dysllyqet
dhe ata luftojnë gjithëherë kundër të pasurve që përafërsisht e përfaqësojnë shtresën feudale e cila ngadalë po shtrinte e po zgjeronte pushtetin në pronat e malësorëve duke ua rrembyer edhe kullosat .Luftërat e tyre kundër rrëmbyesve duhet të simbolizojnë luftën e fshatarësisë kundër përhapjes së feudalizmit dhe rentës feudale në përgjithësi.
Emrat musliman të kreshnikëve në pjesën më të madhe shprehja e fjalëve turkndonjëherë e ndonjë element tjetër musliman nuk jan argumente bindëse për të na vërtetuar se këta kreshnikë paskan jetuar në kohën e sundimit osman në këto vise .Përkundrazi ato mund të jenë elemente fare t♪7 reja të mveshura më vonë nga këngëtari popullor duke dëshiruar t'i aktualizoj ngjarjet e ti bëjë kreshnikët më bashkohorë.Përndryshe në këto këngë hasim edhe shprehje të tilla si;
Edhe shqip ai gjogut i ka britë
ose
Tjetër t'mirë ne t'partë nu'na kanë lanë
kurrnja vesh veç mos me dekë në të shtrueme
por me shpata m'u pre tuj këndue .
[Martesa e Halilit ]

Eshtë ky ambienti i të parëve të kreshnikëve i krijuar nga rrethanat e posaçme historike me ç'gjë ata tekefundit mbajnë lartë moralin e tyre në kushte të vështira jetësore .

Armët me të cilat kreshnikët tanë i ndajnë bejlegjet me kundërshtarin sikur edhe ato të kundërshtarit janë topuzat ,xhilitat ,mizdrakët [heshtat] shpatat dimiskia [të sjella nga Damasku ],thikat e helmatisura e të tjera .Ndërkaq ,armët e zjarrit -pushkët ,pishtolet dhe topat ,sado që përdoren kryesisht si mjete habërtare;
E kanë shprazë topin habërtar
tanë Jutbina njaty ka ardhë,
dhe sado që ndonjë legjendë shpjegon se dalja e pushkës dhe përdorimi i saj më i gjerë ,është si fund i periudhës së kreshnikëve .Kështu gjoja Muji takohet njëherë me një bari që mbante armë ,pushkë zgjatë krahun për të provuar efektin e saj .Bariu shtjen në pëllëmbë të dorës së mujit ,plumbi ja shpon tejpërtej ,dhe atëherë;
''Lum Halili - i thotë Muji të vëllait -na s'kemi shka bajmë ma në këtë dhe ,ku ka hup burrnia e a çoroditë gjindja e nji ma i keqi të çartë me këtë teshë''
dhe ndryhen në shpellën që përshkruhet kaq bukur në;
''Në shpellë të kreshnikëve ''
prapëseprapë pushka përdoret edhe në duelet luftarake .Në këngën Deli Mehmet Aga kemi këtë skenë ;
Dy kobure mbrend në brez i shtjen
edhe ven në krah pushkën e gjatë.
Halili e vret me armë Krajlin babain e Mirushës së Gredinës e këngëtari shpesh na thotë se kreshniku i ka ngjeshur armë e sylah e të tjera .
Eshtë e vërtetë se përdorimi i armëve të zjarrit në krahasim me me kohën elindjes së kreshnikëve është element i ri sikurse janë edhe dylbitë të shkruarit e të lexuarit e letrave nga kreshnikët .Megjithatë ,këngëtari popullorduke na folur për këso elementesh të kohës vërteton edhe aftësitë e tij krijuese sepse ai di të ofroj kushte e mjete të domosdoshme në mënyrë që veprimet e kreshnikëve duke i vënë në pozita të volitshme të jenë të motivuara sa më bukur dhe ata të jenë sa më bindës në aksionet e tyre .Përndryshe ai kur s'ka mundësi të tjera gjen edhe ndonjë zog që do të mund t'i kryente porosinë kreshnikut ;
I zog prej malit me ma çue ,
e kët letër me ma marrë ,
me m'ja çue Begzades së bardhë .
[Martesa e Ali Bajraktarit ]
Rrethanat e tilla madje vinë duke u pasuruar gjithnjë e më shumë .Fjala vjen kreshnikët dinë të flasin disa gjuhë sepse në këtë mënyrë mund t'ia dalin në krye të futen ndër krajli të ndryshme dhe të komunikojnë me ta e me vajzat e tyre pa farë vështirësie .Zogu në mungesë të komunikacionit ua bante letrat kreshnikëve madje gjer te ta arrinte edhe ndonjë fletë e dushkut e shkruar nga ndonjë kreshnik që kishte rënë në grackë dhe kërkonte ndihmën e të tjerëve .Po kështu në mungesë të mjekëve dhe barërave ,kreshnikët shërohen nga zanat e nga gjarpërinjët
Në një sërë këngësh kreshnike thuhet ;
-Tre gjarpni në bark ja kishte gjetë
kjo është një mënyrë e të rrëfyerit popullor për të treguar forcën e jashtzakonshme të heroit .Mirpo ndër bejlegje siç na thonë këngët për fat të trimit ngadhnjimtar nuk janë të zgjuar të gjithë gjarpërinjët por njëri sish ,përndryshe do të ishte e pamundur mposhtja e heroit që pëson disfatë.Kreshnikët tanë ushqejnënjë simpati të veçantë ndaj trimave me gjarpërinjë dhe u vie keq që kanë qartur heronj të tillë ,sepse ata e vlersojnë lartë trimërinë dhe u vie keq kur ajo pëson edhe pse ka qenë e rrezikëshme për ta .Studiuesi i këngëve tona kreshnike do të mahnitet me fantazinë e pasur e të bujshme të gjeniut tonë popullor,i cili me këtë varietetjashtëzakonisht të pasur këngësh ma dha disa romane të jetës të marrdhënjeve shoqërore ,psikologjinë,virtytin ,moralin heroizmin ,burrërinë e besën e kreshnikëve tanë në të cilat malësori ynë sheh vetveten fuqinë e vet të pashterrshme për të depërtuar nëpër të gjitha shtigjet e vështira që ia imponuan kushtet specifike të jetës ndër shekuj.Në këtë pasqyrim nuk e kemi vetëm jetën e njëanshme atë të vështirën ,por edhe bukurine që ofron ajo kemi edhe idilën e nje jete te lire kolektive .

Këngëtari pra në flet edhe për ndejat e shpeshta e të përbashkëta ,në të cilat kreshnikët qanin hallet e jetës ,pinin ,gëzonin e bënin festë pas fitoreve të korrura .Këto këngë në radhë të parë janë legjendare prandaj elementi fantastik mitiko-përrallor është shumë i pranishëm posaçërisht kur ata ndihmohen nga qenie mitologjike përmes të cilave ia dalin të bëjnë mrekullira .Ndërsa kur shohim jetën e tyre të drejtëpërdrejtë kur i shohim për së afërmi do të hetojmë se gjeniu sheh edhe realitetin ,marrdhënjet e tyre të nduarndurta siq janë smira dhe xhelozia që na bien në sy shpesh në mesin e kreshnikëve .Ndonjëherë edhe Muji bëhet xheloz në Halilin për shkak se ai duket më i zhdërvjelltë në duele dhe sa herë që vëllezërit provojnë forcat në mes veti Halili ja del Mujit .Ndonjëherë kreshnikët e tjerë si Dizdari ,fjala bie ia kanë zili Mujit që dallohet me vepra të mëdha e që të tjerët nuk mund t'i bëjnë sepse në atë mënyrë edhe ishte krijuar kulti i Mujit ,madje jo vetëm në mesin e kreshnikëve shqiptar por edhe tek kundërshtarët e tyre .
Këngët kreshnike shqipe flasin për një toponomastikë të pasur .Përmes tyre mësojmë se kreshnikët jetuan në Jutbinë dhe Klladushë ,mirëpo veprimtarinë e tyre ata e zhvilluan pothuajse në pjesën më të madhe të ballkanit dhe një pjese të Evropës dhe Lindjes së Afërme .Studiuesit e gjertanishëm të këngëve kreshnike toponomastikën e tyre e ndajnë në dy sfera ,në një më të afërt dhe një me përpjestime më të gjera .Pra Lugjet e Verdha ,Gurrat e Bardha ,Ashti i Skurbishtës Gryka e Krushevës Mrizet e Mëdha ,Bjeshkët e Nalta ,Rrapi i Jutbinës e ndonjë vend tjetër përmenden më së shpeshti në këtë cikël këngësh sepse ai ishte radiusi i bredhjeve të përditshme të kreshnikëve ,ku ata mblidheshin e shtronin kuvendet e tyre të përbashkëta kah i kullosin bagëtinë e bënin edhe ndonjë luftë ,përleshje lokale kur rastiste të takoheshin me çetat kundershtare a me ndonjë individ që sillej andej pari.
Sfera e gjerë na jep një kuadër gjeografik më të përhapur .Përmes saj hetojmë një shtrirje të madhe vendesh ku kanë luftuar e shtegtuar kreshnikët e tanë duke u nisur nga Shqipëria e Jugut e deri në brigjet e Tunës .Mirëpo në këtë sferë hetojmë të përmenden edhe emra konkret të qyteteve e shteteve si ;Tetova Shkodra ,Vlora ,Budini ,Taliri
Magjarri Turqia Venediku etJ.
Shtrirja gjeografike e këndimit të këtyre këngëve është me një interes të posaçëm sepse ajo me një masë të madhe na thotë diçka edhe për shtratin e lindjes së këtyre këngëve ,Tani më dihet se se kjo shtrirje nuk është e njëjtë në gjithë viset e popullzuara me shqiptarë,Shqipëria e Veriut dhe pothuajse tërë Kosova e Mali i Zi rajonet e banuara me shqiptarë janë djepi i këtyre këngëve .Zihni Sako dhe Qamil Haxhihasani na thonë se këto janë më të shpeshta në Malsinë e Madhe[Hoti ,Gruda ,Kelmendi ,Kastrati,Kraja ,Rranxat e Shkodrës Dukagjini ,Shllaku ,Nikaj Mërturi,Malësia e Gjakovës].Sipas këtyre autorëve aty-këtu por shumë rrallë dëgjohen edhe kah Kuksi ,Dibra e Mati dhe Kraja .Megjithatë emigrimet e popullatës së veriut në jug dhe emigrantët kosovarë para Luftës së II botërore bartën me vete këso këngësh dhe i kënduan në një pjesë të mirë të Shqipërisë gjer edhe në jug ,ndërkaq ato këndohen dhe dëgjohen me endje të madhe edhe sot e kësaj dite si në popullatën shqiptare në Mal të Zi Hot Grudë Plavë e Gusi Peshter ashtu edhe në tërë Kosovën që nga Kaçaniku e gjer në Rugovë të Pejës .Mirëpo gjersa në brendinë e Kosovës këto janë më të rralla Shala e Bajgorës ,rrethi i Istogut i Pejës i Deçanit me Malsine e Gjakovës dhe Rugovën e Pejës janë shumë të pasura me këngë kreshnike